Velden zijn niet correct ingevuld
Leaves

Krabbenmand-effect in zelfsturende teams

Krabben zijn prima in staat om uit een mand klimmen, behalve wanneer die mand voor een deel gevuld is met krabben. Dan proberen ze er allemaal tegelijk uit te klauteren en komt er geen krab meer uit. De visser hoeft de mand zelfs niet af te dekken. Dit effect wordt vaak als metafoor gebruikt voor vrouwen die elkaar in een groep onbewust tegenhouden om 'de kop boven het maaiveld uit te steken', maar het komt ook vaak voor in gemengde zelfsturende teams en in managementteams.


KrabbenSinds ongeveer 1990 hebben veel organisaties, onder andere onderwijs en zorginstellingen, zelfsturende teams gevormd. Efficiencyoverwegingen speelden bij deze verandering een rol, vaak in combinatie met bezuinigingen. Het management wilde met deze organisatievorm in staat zijn veel meer mensen aan te sturen dan de 'span of control' toeliet. Een organisatie zou dergelijke teams alleen nog hoeven te faciliteren, omdat het team autonoom zou gaan functioneren. Zo werd een tussenlaag van leidinggevenden overbodig.


Voorwaarden

Inmiddels is gebleken dat het invoeren van zelfsturende teams zorgvuldig begeleiding vereist én dat er aan nogal wat voorwaarden dient te worden voldaan voordat ze succesvol kunnen zijn:

1. De kennis en vaardigheden binnen het team zijn groter dan de organisatie of opdrachtgever vraagt en het zelfregulerend vermogen van het team is zo groot dat de werkzaamheden van elk lid zingevend is.
2. Vergaande taakautonomie leidt tot taakverrijking en het leiderschap wordt door het team zelf ingevuld. Dit vereist een open communicatie binnen en tussen teams.
3. Specialistische taken worden door meerdere teamleden vervuld. Dit vereist van de specialist de bereidheid zijn/haar specifieke kennis te delen en van de teamleden leergierigheid.
4. Het team is bereid de eigen procedures, normen en waarden ter discussie te stellen en zo nodig te perfectioneren.

Vooral de tweede voorwaarde - taakautonomie - vullen teams en organisaties vaak te beperkt in. Redenen zijn soms van budgettaire aard, maar ook regels en procedures zorgen er nog wel eens voor dat de taakautonomie niet tot ontwikkeling kan komen.

Een team functioneert effectiever als het benodigde leiderschap door het team zelf is ingevuld. De praktijk kan echter weerbarstig zijn. Dit kan deels komen doordat de medewerkers niet geleerd hebben om open en eerlijk te communiceren, iets wat het krabbenmand-effect versterkt. Als daarnaast de organisatie het claimen van taakautonomie door het team ook niet echt honoreert - laat staan waardeert, dan kan het aanwezige natuurlijke leiderschap niet of nauwelijks komen bovendrijven.


Open communicatie

Als zelfsturend teams worden begeleid naar open communicatie, dan vergroot dat het onderlinge vertrouwen en ontstaat er een zekere veiligheid om gevoelens werkelijk met elkaar te delen. Ontbreekt deze begeleiding of is de periode van begeleiding te kort, dan zal het gevoel van veiligheid onvoldoende zijn en gaan mensen - juist in groepen - uitstekende strategieën ontwikkelen om vooral niet open met elkaar te communiceren. Een paar voorbeelden:

Klinische blik
De leden van het team praten wel over hun gevoelens, maar beleven ze niet echt. Ze zijn rationeel en afstandelijk, kijken klinisch en met een helikopterblik naar anderen die kennelijk gevoelens hebben.

Helpende hand
Het geëmotioneerde groepslid wordt geholpen. Zijn of haar emotie wordt niet geuit tegenover degene die de emotie oproept, maar min of meer gesust en weggemoffeld.

Luchtledige
De gevoelens die in de groep spelen worden wel uitgesproken, maar zo algemeen dat degene om wie het gaat zich niet aangesproken voelt.

Muren
Alle leden van het team ontkennen de emoties die er spelen; ze sluiten zich af voor wat er onderhuids speelt.


Remedie
Het team kan het leiderschap niet invullen als de onderlinge communicatie is verstoord. De leden zijn dan vaak bezig met het zekerstellen van hun eigen veiligheid en positie binnen de groep, en handelen min of meer strategisch. Leiding nemen wordt niet toegestaan of aangemoedigd en leiderschap ontwikkelen wordt uiterst lastig. Door het ontbreken van werkelijk leiderschap ontstaan er vaak aparte groepjes en wordt het krabbenmand-effect versterkt. Besluiten nemen wordt een moeizaam proces, en worden ze al genomen dan worden ze niet uitgevoerd en komt het team niet in beweging. Als begeleider van teamopstellingen zie ik deze situatie wanneer de ordening veel sterker is gebaseerd op 'bij wie voel ik me veilig' dan op een functionele ordening.

Het bespreekbaar maken van het effect van strategisch communiceren en de teamleden leren elkaar feedback te geven op een respectvolle en open wijze, doorbreekt het krabbenmand-effect al voor een groot deel. In een teamopstelling wordt de dynamiek binnen het team zichtbaar. Dit helpt de beperkingen van het team op te lossen.